CHARAKTERYSTYKA WSI



      Sowina jest jedną z ośmiu miejscowości wchodzących w skład Gminy Kołaczyce w powiecie jasielskim. Od północy sąsiaduje z Januszkowicami (gmina Brzostek, powiat dębicki) i Gogołowem (gmina Frysztak, powiat strzyżowski) od zachodu z Kołaczycami, od południa z Nawsiem Kołaczyckim, Bieździedzą i Bieździadką, a od południowego-wschodu z Lublicą. Miejscowość dzieli się na Sowinę Górną i Sowinę Dolną wraz z przysiółkami : Przymiarki, Pańskie, Rola, Kozówka (lub Kozłówka), Kołkówka, Folwark, Rzym, Lesiaki oraz Szubienice. [Źródło: Plan odnowy Miejscowości Sowina na lata 2009-2016]
Toponimia nazwy
                        Szowna (XV wiek) , Sobyna (1536 rok)
Podstawowe dane
        Powierzchnia: 825 ha (8,25 km²)
Liczba ludności: 962 osoby (dane z 2009 roku )
Instytucje społeczne, kulturalne i religijne: Kościół, Zespół Szkół im. Jana Pawła II, Remiza OSP, Klub Młodzieżowy.
Położenie Komunikacyjne
      Przez miejscowość przebiega droga powiatowa nr 19168: Kołaczyce-Bieździedza-Sowina-Januszkowice, która w Bieździedzy łączy się z drogą powiatową Kołaczyce-Lubla nr 19167.
Walory klimatyczne i zasoby naturalne
      Klimat panujący tu jest charakterystyczny dla Pogórza Jasielskiego, tzn. przejściowy między nizinnym a górskim. Lokalne anomalie termobaryczne są ściśle związane z ukształtowaniem terenu i sąsiedztwem zbiorników wodnych. Średnia roczna temperatura dnia wynosi około +7°C, średnia temperatura dnia w ciągu lata kształtuje się na poziomie około +18° C, w ciągu zimy obniża się od -3° C do -5° C. Mróz występuje tu w ciągu 50-70 dni, przymrozki w ciągu 100 - 130 dni. Średnia opadów wynosi ok. 700 mm. Pokrywa śnieżna zalega 60-80 dni, a długość okresu wegetacyjnego wynosi ok. 210-220 dni. W ciągu roku przeważają wiatry południowo zachodnie. Rejon ten posiada stosunkowo dużo dni pochmurnych i w związku z tym warunki nasłonecznienia są raczej niekorzystne. Średnie nasłonecznienie w ciągu dnia trwa 3,5- 4,5 godziny. W okresie zimowym czas trwania nasłonecznienia wynosi przeciętnie 1 godzinę dziennie.
Fauna i flora
        Świat roślin i zwierząt jest uboższy niż na południu w Beskidzie Niskim ze względu na mniejsze kompleksy leśne. Niewielkie lasy i zagajniki są resztkami po dawnych lasach Dołów Jasielsko-Sanockich. Największym kompleksem leśnym w tej okolicy jest pogórzański masyw Wzgórz Warzyckich. Wieś natomiast okalają lasy przysiółka Gromadzki Las, lasów bukowskich, przysiółka Kaniuch i szeregu mniejszych skupisk leśnych. W poszyciu lasów rośnie : iwa, jarzębina, dziki bez, kalina i leszczyna. Wierzba łoza występuje w dolinach rzek i potoków, dodając uroku rozległym krajobrazom. Olcha, porasta podmokłe tereny. W lasach, zagajnikach, a nawet na łąkach można spotkać sarny i zające. Żyje tu kuna, łasica, wiewiórka, popielica i piżmowiec, a z ptaków drapieżnych: jastrząb, kania, sowa. W zagajnikach bytuje drobne ptactwo: drozd, szpak, dziki gołąb, kukułka, sroka, wrona, gawron i drobne ptactwo. Na terenach podmokłych w pobliżu wsi gnieżdżą się nad rzekami czajki i kaczki. Na terenie gminy Kołaczyce (także w lasach Sowiny) wiek tzw. rębności drzewostanu przedstawia się następująco: dąb, jesion, wiąz – 140 lat; jodła, buk – 110 lat; modrzew, jawor – 100 lat; sosna, świerk, grab, brzoza, olsza czarna – 80 lat; olsza szara – 30 lat. Zalesienie poszczególnymi rodzajami drzewostanu jest następujące: sosna – 19%; buk – 30%; jodła – 33%; dąb – 10%; inne – 10%
Wody powierzchniowe i podziemne
        Tereny Sowiny odwadnia Potok Bieździada (lub Liczkówka) należący do zlewni rzeki Wisłoki (prawobrzeżnego dopływu Wisły ) - do którego doprowadzają wodę niewielkie cieki wodne (strumyki bez nazw). Bieździadę cechuje całoroczny niski stan wody z wyjątkiem wód burzowych (bądź roztopowych) kiedy występują wyższe wezbrania. Skutkuje to wzmożonymi procesami erozyjnymi koryta i lokalnymi podtopieniami. We wsi Bieździadka dołącza Potok Bieździadka, pod Kołaczycami wpadają do Wisłoki. Z przysiółku Góry, z jego południowego zbocza wypływa także Potok Lublica oraz Kukółkowy Potok, zasilające rzekę Wisłok.     
    Obszar Sowiny położony jest w obrębie górsko-wyżynnej prowincji hydrologicznej (subregion zewnętrznokarpacki). Występujące tu wody wgłębne , są związane zarówno utworami czwartorzędowymi, jak i kredowo-trzeciorzędowym kompleksem fliszowym. Zwierciadła wód podziemnych nie zostały dotychczas dokładnie pomierzone i zależą od grubości osadów.

Gleby, kopaliny i budowa geologiczna
      Na terenie gminy Kołaczyce dominują tereny o rzeźbie wysokofalistej . Zajmują ok. 60% jej powierzchni, natomiast pozostałe 40% terenu stanowią płaskorówniny. Taka powierzchnia terenu znacznie utrudnia efektywne gospodarowanie. Zróżnicowane ukształtowanie powierzchni w połączeniu z dużą ilością opadów wywołuje niekorzystne zjawisko w postaci erozji gleb . Na terenie gminy przeważają gleby dobre, jednak na ich jakość negatywnie wpływa wysoki poziom zakwaszenia. Przeważają w otoczeniu gleby wysokich klas bonitacyjnych (III i IV), a także pochodzenia organicznego. Sowina jest położona w obrębie Karpat Zewnętrznych (Fliszowych), które zbudowane są ze skał piaskowcowo-łupkowych (okres kreda-oligocen) a regionalnie przynależy do tzw. Dołów Jasielsko-Sanockich.
        „Kwartalnik geologiczny” publikuje opracowanie Jana Jasionowicza „Nowy płat magurski Sowiny” w którym znajdujemy następujący zapis: „Podczas prac kartograficznych prowadzonych z ramienia Karpackiej Stacji IG w okolicy Kołaczyc koło Jasła w sezonie letnim 1960 r. na terenie wsi Sowina stwierdzono obecność nowego płata magurskiego . Do tej pory płat ten nie był znany z literatury karpackiej. Konstanty Tołwiński, odkrywca płata w Kluczowej, podaje że w Sowinie napotkał plastyczne iły szare ze zlepiskami…”
Ukształtowanie terenu - czynnik warunkujący położenie wsi
          Pierwsze polskie wsi powstawały jako „osiedla samorodne” o chaotycznym układzie pól i zabudowy, gdzie „(…) najmniejszą jednostką osadniczą jest gospodarstwo pojedyncze (…) dom mieszkalny i szereg budynków gospodarczych” . Dopiero w okresie tzw. wielkiej kolonizacji niemieckiej przeprowadzonej w XII i XIII w. „(…) zaczęto osiedla zakładać, bardziej uporządkowane i mające z góry określony kształt, regularne rozplanowanie oraz dopasowane do warunków terenowych” . Stosowano również „prawo ruskie” , gdzie zabudowa miała formę skupioną na nizinach, a rozproszoną w górach, w postaci odlegle sytuowanych od siebie „dworzysk” (lub „dworzyszcz” ).
        Istotnym czynnikiem klasyfikującym osadnictwo wiejskie jest rozłóg pól. W okresie wielkiej kolonizacji powstawały dwa typy polskiej wsi w zależności od układu gruntów: niwowy, gdzie z zagospodarowanego terenu wydzielano działkę siedliskową zwaną niwą domową . Pozostałą część przeznaczano pod uprawę i dzielono na trzy (tzw. „trójpolówki”):
- część jara (obsiewana wiosną);
- ozima (obsiewana jesienią);
- ugór (leżący odłogiem).
- Łąki znajdowały się na osobnej niwie.
      Tego typu wsi powstawały najczęściej na terenach nizinnych. Natomiast układ łanowy, to taki, gdzie z zagospodarowanego terenu każdy osadnik otrzymywał prostokątny skupiony kawałek gruntu przylegający dłuższym bokiem do działki sąsiada.
Na początku wydzielonego pasa ziemi znajdowała się zabudowa mieszkalna, w części dalszej zagrodowa. Grunty bliższe uprawiano i nawożono co roku. Grunty dalsze uprawiano co drugi rok i nie nawożono. Dalej położone były pastwiska oraz lasy. Wsie o charakterze łanowym zakładano najczęściej na terenach wyżynnych i górskich. W okresie gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej (XIV-XVIII w.) w istniejących już wsiach, dochodziło do przemieszania gruntów chłopskich z gruntami feudałów. Przeprowadzona później w zaborze pruskim kolonizacja tzw. fryderykańska wpłynęła na powstawanie dużych gospodarstw w systemie tzw. „zabudowy rozproszonej oraz samotniczej”. Małe gospodarstwa kształtowano w typie „ulicowych geometrycznych kompozycji o skupionej zabudowie i łanowym układzie gruntów”.
      Na Podkarpaciu, istotnym faktem w dziejach osadnictwa wiejskiego, było uwłaszczenie chłopów przeprowadzone przez władze austriackie w 1848 roku . W okresie międzywojennym natomiast, zakładano wsi stosując rozluźniony, tzw. kolonijny system zabudowy z pasmowym układem gruntów. Tuż po II wojnie światowej, to okres budowania osiedli Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz spółdzielni produkcyjnych. Powstały nowe zespoły budowlane w postaci ośrodków gospodarczych, specjalistycznych ferm hodowlanych, a nawet całych osiedli mieszkaniowo-produkcyjnych. Ten ostatni system nie dotyczył Sowiny (nawet regionu).
      Będąc w Sowinie możemy zaobserwować rozplanowanie jej zabudowy, które wynika z układu dróg, którymi mieszkańcy się przemieszczają. Możemy zatem rozróżnić następujące układy wsi: łańcuchowy - osią układu jest rzeka wraz z jej dopływami w dolinach, natomiast grzbietem wzniesienia przebiega droga. Układ wielodrożny (tzw. kupowy) - schemat zabudowy oparty jest na nieregularnym układzie kilku dróg, które są podstawą osi układu. W wyborze dogodnego miejsca na ulokowanie osady Sowina można pokusić się na sprecyzowanie następujących warunków:

• lokalizacja osady jest w rynnie subglacjalnej (do dzisiaj rynna ta „wykorzystywana” jest przez Potok Bieździada uchodzący do rzeki Wisłoki);
• także lokalizacja części osady na powierzchni szczytowej pagórków morenowych pozwala na „panowanie” nad okolicą, co dawało lepsze zabezpieczenie pod względem obronności;
• w przypadku lokalizacji w rynnie osada była ukryta, co również zwiększało jej bezpieczeństwo (brak dostępu do wody i znikome wartości obronne terenu dyskwalifikowały obszar moreny dennej płaskiej);
• budowa geologiczna i morfologia terenu determinuje także charakter pokrywy glebowej.
      Przegląd szerokiej gamy informacji na ten temat zdaje się dawać odpowiedź, oraz wyciągnąć następujące wnioski:
- Sowina jako osada, a potem wieś kształtowana była na wzór wsi i osad w niektórych krajach europejskich. Chociaż trudno pokusić się o sprecyzowanie konkretnych wzorców, to po analizie materiałów mówiących na ten temat nasuwa się stwierdzenie, że
- wieś Sowina ukształtowana została w oparciu o kilka przykładów wsi w Polsce i Europie. Wieś polska w XII i XIII wieku miała najczęściej kształty zwarte. Ze wsią łączyły się również niekiedy odrębne nazwy. Samo osiedle dzieliło się na „dziedziny” lub „siedliska” . Dziedzina lub siedlisko składało się zwykle z domostwa, zabudowań gospodarskich otoczonych płotem i z kilku pól rozrzuconych często w różnych stronach okolicy, zwykle mierzonych „pługami” i „radłami”. Radło obejmowało zwykle tyle ziemi, ile można było zaorać i obrobić przy pomocy jednej pary wołów (lub jednego konia) i wynosiło średnio 15-17 ha ziemi przy gospodarce trójpolowej .
- Pola pierwotnej osady Sowina były rozrzucone między pastwiskami a łąkami i zaroślami. Znajdowały się też na leśnych polanach. Natomiast lasy, pastwiska, zarośla i stawy stanowiły wspólną własność osadników. Badania antropologiczne prowadzone w regionie dają możliwość określenia jakiego typu są poszczególne wsi. Andrzej Jagielski mówi: „(…) w różnych środowiskach naturalnych istnieć przeto muszą grupy o różnym sposobie życia i różnej kulturze. Grupy ludzkie znajdują się w ciągłym ruchu. Ale zarówno ten ruch (...) zmieniają stosunki przestrzenne, wywierają nacisk na grupy sąsiednie a w konsekwencji konkurują i walczą o przestrzeń życiową”.
Sowina „leśno-łanowa”, czy „wielodrożnica”         
    Badania potwierdzają, zgodnie z opisami, że S o w i n a  była wsią leśno-łanową, czyli tzw. ł a ń c u c h ó w k ą, z tradycyjną gospodarką chłopską. "Geografia Powszechna" w rozdziale „Wieś tradycyjnej gospodarki chłopskiej” podaje że: „(…) Odrębnym typem jest wieś leśno-łanowa, często spotykana na obszarze wylesionym w średniowieczu. Cechą charakterystyczną tego typu wsi jest układ łanów pól w postaci długich pasów, a na każdym pasie łanu zagroda. Wieś taka odznacza ię luźną zabudową i dlatego była w dawnej literaturze geograficznej nazywana łańcuchówką” . Inaczej wygląda wieś drobnorolnych chłopów, właścicieli ziemi czy drobnych dzierżawców, „(…) Typowe są dla nich małe gospodarstwa z domami mieszkalnymi przy zabudowaniach gospodarczych Jeśli przyjrzymy się kształtowi dzisiejszej naszej wsi, ta prawidłowość nie jest jedynym wyróżnikiem, ponieważ na kształt wsi leśno-łanowej ma także wpływ ukształtowanie terenu.
      Stąd Sowina ma charakter mieszany. Pagórkowaty teren ze zboczami, na których znajdują się pola uprawne wymagają rozwiniętego systemu połączeń drogowych. Rzeki, strumyki i potoki górskie są naturalną przeszkodą w tym systemie, zatem zabudowa ma charakter "rozproszony". Wieś w której odległości między zagrodami są znaczne i przekraczają odległość 100 m, zabudowania są rozmieszczone w miarę równomiernie na dużym obszarze. Do rozproszonej zabudowy dochodzi wtedy, gdy rolnicy osiedlają się w pobliżu swoich pól uprawnych, w oddaleniu od centrum wsi. Maria Kiełczewska Zaleska ten kształt określa następująco: „Przy określeniu osadnictwa rozproszonego (...) część gospodarstw może być położona w mniejszej, część w większej odległości od siebie, ale cały układ pojedynczych gospodarstw względem siebie musi mieć cechy rozrzucenia, rozproszenia, a nie skupienia”. W tym rozproszeniu jest w Sowinie prawidłowość, z której wynika, że rozproszeniu przeszkadza system rozwiniętych przysiółków. I dalej pisze że: "Najmniejszą jednostką osadniczą jest gospodarstwo pojedyncze (...), dom mieszkalny i szereg budynków gospodarczych oraz należące do niego pola (...) Kilka skupionych zagród tworzy małą osadę, tzw. przysiółek (humean) (...). Wielkość przysiółków może wahać się w granicach od 5 do 20 domostw czyli gospodarstw jednorodzinnych (...) Typ osadnictwa skupionego, złożony z większych skupionych przysiółków i wsi” .
        W wielu krajach o starej kulturze rolnej występuje powszechnie do dziś wieś małorolnych chłopów lub dzierżawców, prowadzących na ogół zacofaną gospodarkę. U nas do dziś struktura własności odznacza się także dużym udziałem małych, poniżej 2 ha gospodarstw, co wiąże się z przemianami jakie wieś przechodziła w przeszłości w XIX i XX wieku . „Z punktu widzenia zewnętrznego wyglądu (...) zabudowy wsi, sposobu ułożenia domów względem siebie, można wyróżnić kilka rodzajów wsi skupionej, w zależności od sposobu rozmieszczenia gospodarstw i planu osiedla. Na plan osiedla składają się drogi, ulice, place czyli tereny o charakterze komunikacyjnym oraz siedliska, zagrody (...) Zawsze jednak zagrody leżą przy drogach i dlatego sieć dróg pozwala uchwycić i określić charakter zabudowy wsi, skupionej (...) podstawowe rodzaje układów siedlisk wsi skupionych: układ linijny lub liniowy, w którym siedliska są ustawione tak, że przylegają do siebie tworząc rząd wzdłuż jednej drogi” .
      W średniowieczu układ pasmowy był stosowany przy planowo organizowanej akcji osadniczej wśród tzw. wsi leśno-łanowych
. Do najstarszych kształtów wsi w Europie należy w i e l o d r o ż n i c a  zwana też u nas „wsią kupową” (S. Lencewicz, S. Pietkiewicz). Jest to wieś o "(...) chaotycznej zabudowie, nieregularnym przebiegu dróg, przy których zwarcie stoją domy i zabudowania gospodarcze. Pola wielodrożnic mają zazwyczaj układ nieregularny, niwowy lub blokowo-niwowy, z dużą ilością niw i rozbiciem jednej własności na liczne działki rozrzucone w poszczególnych niwach” . Sowina w niektórych przypadkach miała taki charakter, co potwierdzają rozmieszczenia domostw. „Wieś wielodrożna wiąże się z topografią terenu. Osadnictwo skupiało się w jarach, na łagodnych zboczach dolin czy zakolach rzek, a więc w miejscach, które (...) gwarantowały bliskość wody i zapewniały osadom ochronne położenie”
Strona www za darmo dla Ciebie!